Virus nipah

VIRUS NIPAH

Thời điểm hiện tại (tháng 1 năm 2026), thế giới đang ghi nhận một đợt bùng phát mới của virus Nipah tại Ấn Độ (ghi nhận ít nhất 5 ca nhiễm) và một số ca lẻ tẻ tại Bangladesh (ghi nhận 4 ca nhiễm và cả 4 ca này đều tử vong). Tại Việt Nam, chưa ghi nhận bất kỳ ca nhiễm virus Nipah nào.

1. Nguồn gốc và Lịch sử

Virus Nipah không phải là một loại virus mới xuất hiện gần đây, nhưng nó chỉ được nhân loại biết đến chính thức từ cuối thập niên 90:

• Phát hiện lần đầu (1998 - 1999): Virus này được xác định lần đầu tiên sau một đợt bùng phát dịch bệnh nghiêm trọng ở những người nuôi lợn tại làng Sungai Nipah, bang Negeri Sembilan, Malaysia. Đây cũng chính là nguồn gốc của cái tên "Nipah".
• Bối cảnh: Ban đầu, các bác sĩ nhầm tưởng đó là bệnh Viêm não Nhật Bản. Tuy nhiên, tình trạng bệnh nhân không thuyên giảm khi tiêm vaccine viêm não, dẫn đến việc các nhà khoa học phải tìm kiếm một tác nhân mới và phát hiện ra virus Nipah vào năm 1999.
• Sự lây lan sau đó: Kể từ năm 2001, các đợt bùng phát lẻ tẻ bắt đầu xuất hiện tại Bangladesh và sau đó là Ấn Độ. Tại những khu vực này, virus lây trực tiếp từ dơi sang người hoặc từ người sang người mà không cần qua vật chủ trung gian là lợn.

2. Tổng quan về Virus Nipah

Hình 1. Tổng quan về virus Nipah

Nipah được xếp vào nhóm các tác nhân gây bệnh nguy hiểm nhất (Nhóm nguy cơ 4) do tỷ lệ tử vong cực cao và thiếu các biện pháp điều trị đặc hiệu.

2.1. Tác nhân gây bệnh

• Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus.
• Vật chủ tự nhiên (ổ chứa virus) là loài dơi ăn quả (Pteropodidae), thường được gọi là dơi ngựa.

2.2. Triệu chứng lâm sàng

Thời gian ủ bệnh thường từ 4 đến 14 ngày (có trường hợp lên tới 45 ngày). Bệnh diễn tiến qua hai giai đoạn chính:

2.2.1. Giai đoạn giống cúm: Sốt cao, đau cơ, đau đầu, đau họng, nôn mửa.

2.2.2. Giai đoạn nguy kịch:  Viêm não, hoa mắt, chóng mặt, lú lẫn, co giật và hôn mê sâu trong vòng 24-48 giờ.

• Suy hô hấp: Một số bệnh nhân gặp các vấn đề về phổi nghiêm trọng.
• Tỷ lệ tử vong: Dao động từ 40% đến 75% tùy theo đợt bùng phát và điều kiện y tế.

2.3. Cách thức lây truyền

• Vật chủ tự nhiên: Dơi ăn quả (chi Pteropus, hay còn gọi là dơi ngựa) là nguồn chứa virus chính. Dơi không bị bệnh nhưng thải virus qua nước bọt, nước tiểu và phân.
• Vật chủ trung gian: Lợn là vật chủ trung gian phổ biến nhất (như đợt dịch đầu tiên năm 1999 tại Malaysia). Ngoài ra, chó, mèo, dê, ngựa cũng có thể nhiễm bệnh.
• Lây sang người qua thực phẩm: Ăn trái cây (nhãn, vải, chà là...) bị nhiễm dịch tiết của dơi hoặc uống nhựa cây chà là tươi bị ô nhiễm.
• Lây từ người sang người: Xảy ra khi tiếp xúc gần với dịch tiết cơ thể (nước bọt, nước tiểu, dịch hô hấp) của bệnh nhân, thường gặp trong môi trường gia đình hoặc bệnh viện.

• 

  Hình 2. Cơ chế bệnh sinh nhiễm virus Nipah

2.4. Điều trị và Phòng ngừa

2.4.1. Điều trị

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay thuốc kháng virus chuyên biệt. Việc điều trị hiện nay chủ yếu tập trung vào điều trị triệu chứng và chăm sóc hỗ trợ tích cực.

2.4.2. Phòng ngừa

Hiện nay chưa có vaccine phòng ngừa Nipah cho cả người và động vật. Các biện pháp chủ yếu dựa vào phòng ngừa tiếp xúc:

• Vệ sinh thực phẩm: Không ăn trái cây có vết cắn của động vật. Rửa sạch và gọt vỏ trái cây. Đun sôi nhựa cây hoặc nước ép trái cây tươi nếu nghi ngờ vùng có dịch.
• Hạn chế tiếp xúc vật chủ: Tránh tiếp xúc trực tiếp với dơi hoặc lợn ở vùng dịch. Người chăn nuôi nên sử dụng đồ bảo hộ (găng tay, khẩu trang).
• Vệ sinh cá nhân: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng.
• Trong y tế: Áp dụng các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt (cách ly bệnh nhân, sử dụng trang phục phòng hộ cá nhân - PPE) khi chăm sóc người nghi nhiễm.

2.5. Đánh giá mức độ nguy hiểm so với COVID-19

Dưới đây là bảng so sánh giúp bạn hình dung rõ hơn về sự khác biệt giữa hai loại virus này:

Nguồn tham khảo: WHO; CDC (USA); The Lancet Infectious Diseases; New England Journal of Medicine

ThS. Nguyễn Duy Phương

ThS. Ngô Thị Mỹ Duyên